साउन १२, सिरहा । कथा केवल मनोरञ्जनको साधन होइन, यो समाजको चिरफार गर्ने औजार हो । कथा कल्पनाको मनोरञ्जन होइन, पीडाको आवाज हो, जसमा शल्यक्रियाजस्तो संवेदनशीलता हुन्छ, जहाँ शब्दहरू चक्कु बन्छन् र पीडा सिलाइन्छ । यही चेतनासँगै आज सिरहाको गोलबजार-४ स्थित श्री बुढानिलकण्ठ आवासीय माध्यमिक विद्यालयमा लेखक नन्दलाल आचार्यको कथासङ्ग्रह ‘शल्यक्रिया’ को लोकार्पण भव्य रुपमा सम्पन्न भयो ।
कार्यक्रमको विशेष आकर्षण थियो– विमोचनको अभिनव शैली । हिन्दू धर्मग्रन्थमा उल्लिखित पञ्चकन्या– अहल्या, द्रौपदी, कुन्ती, तारा र मन्दोदरीको सांस्कृतिक पुनर्पाठ गर्दै यस कार्यक्रममा समाजका विविध जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका पाँच प्रेरणादायी किशोरीहरू- पासाङमाया तामाङ, लक्ष्मी यादव, रानी महतो, रोशनी ठाकुर र पुनिता साहमार्फत कृतिको विमोचन गरियो । उनीहरूलाई प्रतीकात्मक रूपमा ‘पञ्चकन्या’ घोषणा गरिनु केवल सांस्कृतिक सङ्केत मात्र नभई समावेशी चेतनाको उद्घोष थियो ।
विद्यालयका प्रधानाध्यापक रामवरण यादवको सभापतित्वमा सम्पन्न उक्त लोकार्पण समारोहमा उनले भने, “हामी पाठ्यपुस्तकको गहिराइमा सीमित छैनौं, सिर्जनशीलताको उज्यालोतिर अग्रसर छौं । ‘शल्यक्रिया’ जस्ता कृतिहरूले हामीलाई सामाजिक यथार्थको पाठशालामा लगिरहेका छन् ।”
जम्मा २२३ पृष्ठको ‘शल्यक्रिया’ कथासङ्ग्रह शब्दाङ्कुर मासिक पत्रिका, काठमाडौंद्वारा प्रकाशित कृति हो जसमा २० वटा लामा कथा समावेश छन् । मूल्य ३५० रुपैयाँ राखिएको यो कृति विशेषतः तराई-मधेसको परिवेशमा आधारित रहेर लेखिएको छ । खेमराज पोखरेल, पुण्य कार्की, जयराम अधिकारी र धीरकुमार श्रेष्ठले लेखेका भूमिका लेखहरूले कृतिको बौद्धिक तहलाई थप सशक्त बनाएका छन् ।
कार्यक्रममा रितिका साहको लयात्मक उद्घोषण, युवाहरूको स्पष्ट भाषामा प्रस्तुत पुस्तक चर्चा र शिक्षकहरूको सजीव सहभागीता कार्यक्रमको सौन्दर्य बने । उपस्थित कक्षा ८, ९ र १० का झन्डै ९० जना विद्यार्थीहरू र केही शिक्षकहरू केवल दर्शक थिएनन्, उनीहरू अनुभवका भागीदार थिए । पुस्तकमाथिको उनीहरूको विमर्शले प्रमाणित गर्यो कि साहित्य अब पाठ्यपुस्तकको पाना मात्र होइन, अनुभवको सेतो कापी बन्न थालेको छ ।
‘शल्यक्रिया’ मा सङ्कलित कथाहरू केवल साहित्यिक अभिव्यक्ति होइनन्, ती सामाजिक यथार्थका चिच्याएका अनुहार हुन् । ती कथामा वर्गीय भेद, मौनता, संरचनात्मक हिंसा र पीडाका प्रतीकहरू बनेका छन् । यस्तै आशयका कुरा गर्ने वक्ताहरूका अनुसार, “यी कथा घटना होइनन्, परिवर्तनको भाषा हुन्, प्रतिरोधको गन्ध हुन् ।”
साहित्य अब विद्यालयको मूल मञ्चमा उभिन थालेको छ । ‘शल्यक्रिया’ जस्ता कृतिहरू केवल पढिने वस्तु होइनन्, अनुभूत गरिने समाजिक पाठ हुन् । सहभागी किशोरी अञ्जली यादवका अनुसार, “हामीले आज साहित्यसँग हात मिलायौँ, हाम्रै स्वरमा एउटा किताबको जीवन खोल्यौँ । यही हो असली शैक्षिक क्रान्ति ।”
यस लोकार्पण समारोहले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ- जब पाठशालामा कथा पस्छ, तब पाठशालाले समाजको भित्री कुरालाई पढ्न सुरु गर्छ । अनि कथा केवल साहित्य रहँदैन, त्यो समाजको अन्तर्यात्रा बन्छ ।
‘शल्यक्रिया’ लोकार्पणको यो सांस्कृतिक प्रयोगले पाठशाला, साहित्य र समाजलाई एउटै सूत्रमा गाँसेको छ । अब कथा केवल किताबमा होइन, किशोरीहरूको आवाजमा बज्छ । यही हो भविष्यको चेतना, जहाँ पठन मात्र होइन, साक्षात्कार हुन्छ ।
समाचार: हरि आचार्य, सिरहा
