असार ३० सिरहा । प्रगतिशील लेखक संघ, सिरहा शाखाद्वारा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको २१२ औँ जन्म जयन्तीको अवसरमा लहान नगरपालिकाको सभाकक्ष एक जिउँदो कविता उत्सवमा परिणत भयो, जहाँ साहित्यको स्पन्दनले तीन घण्टासम्म समयलाई आफ्नै लयमा बाँधेर राख्यो । कार्यक्रम असार २९ गते आइतबार सम्पन्न भएको हो ।
“भानुभक्त केवल इतिहासका पानामा भेटिने कवि होइनन्,” प्रमुख अतिथि नन्दलाल आचार्यले उद्घोष गरे, “उनी त हाम्रो सामूहिक चेतनाभित्र गुँजिरहने भाषिक आदिवासी हुन्, जसले नेपाली मनोभूमिमा अक्षरको आलोक बोकेर हिँडेका थिए।” उनका यी भावनात्मक वचनहरूले कार्यक्रमको भावनात्मक तापक्रम अझै बढाएको थियो ।
कार्यक्रमको अध्यक्षता प्रगतिशील लेखक संघ, सिरहा शाखाका अध्यक्ष भैरव गेलालले गरेका थिए । उद्घोषक समर भण्डारीको प्रभावशाली संयोजनले कार्यक्रमलाई लयात्मक गतिमा अघि बढाएको थियो ।
कार्यक्रमको प्रमुख आकर्षण खुला कविता प्रतियोगिता रह्यो । समावेशी ढाँचामा सम्पन्न सो प्रतियोगितामा सृष्टि साह, सन्तोषी यादव, जीवन यादव, शिवशंकर यादव, मौसम कुमारी साह, महेश सिंह, तिलक थापा, टुने बहादुर राउत, रुपेश सदाय र हरिनाथ यादवजस्ता प्रतिभाशाली युवा कविहरूले आ-आफ्ना सिर्जना प्रस्तुत गरेका थिए ।
प्रतियोगिताको मूल्याङ्कन निर्णायक त्रय अर्जुन प्रसाद गुप्ता ‘दर्दिला’, जिवछ उदासी र सन्जिता भट्टराईले विषयगत गहनता, भावनात्मक प्रभाव र प्रस्तुतीकरणको कलामा आधारित भएर गरेका थिए । तीव्र प्रतिस्पर्धात्मक माहोलबीच टुने बहादुर राउत प्रथम घोषित भए । उनले जनजीवनको संवेदनशील चित्रणमार्फत सामाजिक न्याय र भाषिक चेतनाको स्वर मुखर गरेका थिए । पुरस्कारस्वरूप रु. ५,०००/- नगद र प्रमाणपत्र प्राप्त गरे ।
दोस्रो स्थानमा तिलक थापाको कविता पर्यो, जसले आधुनिक प्रतीकात्मकता र ग्रामीण यथार्थको कलात्मक संयोजन प्रस्तुत गर्यो । उनले रु. ३,०००/- नगद र प्रमाणपत्र प्राप्त गरे ।
तेस्रो स्थानमा रुपेश सदाय पुरस्कृत भए । उनको सिर्जनामा मैथिली संस्कृतिको झल्को र सामाजिक सरोकारको उज्यालो देखिन्थ्यो । उनलाई रु. २,०००/- नगदसहित प्रमाणपत्र प्रदान गरियो ।
यस्तै, विशेष उल्लेखनीय प्रस्तुतिका लागि मौसम कुमारी साहलाई सान्त्वना पुरस्कार दिइयो । उनले युवा महिलाको दृष्टिकोणबाट अनुभूतिहरू अभिव्यक्त गरेकी थिइन्, जसले निर्णायक मात्र होइन, सम्पूर्ण श्रोतालाई छोएको थियो ।
कार्यक्रम केवल प्रतियोगितासम्म सीमित रहेन, त्यो एक साहित्यिक श्रद्धाञ्जलीको रूप पनि लिएको थियो । भैरव गेलाल, नन्दलाल आचार्य, अर्जुन प्रसाद गुप्ता ‘दर्दिला’, जिवछ उदासी, सन्जिता भट्टराई, समर भण्डारी, प्रेम न्यौपानेलगायत दर्जनौं स्रष्टाहरूले नेपाली र मैथिली भाषामा आफ्ना सिर्जनाहरू वाचन गरे । ती कविताहरूमा भानुभक्तको पुनःस्मरण, भाषिक अधिकारको संवेदनशीलता र समावेशी चेतनाको सशक्त झिल्को पाइन्थ्यो ।
यद्यपि कार्यक्रम तीन घण्टा लामो थियो, सहभागीहरूको उत्साह झन् तीव्र हुँदै गयो । काव्य सञ्जालमा अनुभव र सन्देशको आदानप्रदान हुँदै गर्दा त्यो एउटा अर्थपूर्ण साहित्यिक संवादमा परिणत भएको देखिन्थ्यो ।
कार्यक्रममा तीन दर्जनभन्दा बढी साहित्यानुरागीहरूको सहभागिता थियो । शिक्षक, विद्यार्थी, पत्रकार, निबन्धकारदेखि युवापुस्तासम्मको व्यापक उपस्थिति देखिन्थ्यो । सहभागीहरूको अनुहारमा देखिएको सन्तुष्टिले सन्देश दिइरहेको थियो, “आज लहानले भानुभक्तको नाममा एउटा ऐतिहासिक दिनको साक्षात्कार गर्यो ।”
कार्यक्रमको मूल सन्देश थियो- भानुभक्तलाई केवल रामायण अनुवाद गर्ने कविका रूपमा मात्रै सम्झनु हुँदैन । उनी नेपाली जनजीवनका भाषिक मुक्ति अभियन्ता हुन्, जसले शब्दमार्फत शोषणको प्रतिकार र पहिचानको पुनर्निर्माण सम्भव बनाए । प्रमुख अतिथि नन्दलाल आचार्यका शब्दमा, “हामीले भानुभक्तलाई वर्तमान भाषिक सङ्घर्षको प्रेरक सन्दर्भका रूपमा पुनः पढ्नुपर्छ ।” उनले थपे, “यदि हामी भानुभक्तलाई समयको सिमानामा कैद गर्छौं भने उनका मूल्य र योगदानलाई अधूरो सम्झिन्छौं । उनको पुनर्पाठले हामीलाई हाम्रो भाषिक आत्मनिर्भरताको बाटो देखाउँछ ।”
कार्यक्रमले एउटा गहिरो सन्देश छाडेको थियो- साहित्य लेखन वा वाचनको अभ्यास मात्र होइन, त्यो समाज, संस्कृति र चेतनाको प्रतिबिम्ब हो । कविता त्यो क्षेत्र हो, जहाँ शब्दहरू शोषणको प्रतिवाद गर्छन्; जहाँ भाषा र भूगोल मिलेर साझा नागरिकताको परिभाषा कोर्छन् ।
लहानमा सम्पन्न भएको यो खुला कविता प्रतियोगिता त्यसैको एक सशक्त उदाहरण बन्यो, जहाँ आदिकवि भानुभक्तलाई सम्झनुको सार उनको शैलीको अनुकरण होइन, उनीजस्तै समयसापेक्ष, गम्भीर र युगान्तकारी स्वर निर्माण गर्नु हो ।
कार्यक्रम सकिएपछि धेरै दर्शकहरूको आँखामा एउटै जिज्ञासा चम्किरहेको थियो, “अर्कोपल्ट कहिले ?”
कविताको त्यो उत्सव सानो भए तापनि, त्यसले एउटा सम्भाव्य साहित्यिक आन्दोलनको सङ्केत गरेको थियो, जुन लहान मात्रै होइन, समग्र मधेश र नेपालकै भावनात्मक भूगोलमा नयाँ अक्षरहरू कोर्न सक्ने आशा बोकेर आएको छ ।
(लक्ष्मी रिजाल, लहान, सिरहा)
