सिग्देलको काव्य-चेत: बिम्बको शक्ति र वैचारिक मोहको द्वन्द्व

चन्द्रबहादुर लामा 

समकालीन नेपाली काव्य-वृत्तमा विश्व सिग्देल एक गम्भीर र विचारोत्तेजक हस्तक्षेप हुन्। उनको यो २५ कविताहरूको सङ्कलित कृति ‘पेल स्याडोज एट डस्क’ जसलाई स्टर्मी हजारिकाले अङ्ग्रेजी र स्वेन्या हीले जर्मन भाषामा समेत अनुवाद गरेका छन्। यस कृतिले सिग्देलको काव्यिक सामर्थ्य र विषयगत फैलावटको स्पष्ट चित्र पनि प्रस्तुत गर्दछ। प्रेम, प्रकृति र दर्शनको त्रिकोणात्मक परिधिमा रचिएका यी कविताहरूको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्दा सिग्देलको कवित्वका सबल पक्षहरू र केही संरचनागत तथा वैचारिक सीमाहरू दुवैलाई केलाउनु आवश्यक देखिन्छ।

सबल पक्ष: बिम्ब-विधान र संवेदनात्मक गहिराइ

विश्व सिग्देलको काव्यिक वास्तुशिल्पको आधारशिला उनको बिम्ब-विधानमाथिको पकड हो, जहाँ उनी अमूर्त भावनालाई मूर्त र इन्द्रियग्राह्य चित्रमा ढाल्न सफल छन्। यो उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो तर यसको विश्लेषण गर्दा यसभित्रका जटिलता र सीमाहरूलाई पनि केलाउनु अनिवार्य छ। ‘पेल स्याडोज एट डस्क’ मा “आँखामा जूनको प्रकाश बोकेर” अन्धकार मेटाउन हिँडेका जूनकिरीहरूको कल्पनालाई हेरौँ। यो केवल एक सुन्दर अलङ्कार होइन; यो एक द्वन्द्वात्मक तनाव सिर्जना गर्ने शक्तिशाली काव्य-उपकरण हो। यहाँ स-साना, क्षणभङ्गुर जीवहरू (जूनकिरी) ले ब्रह्माण्डीय र विशाल कार्य (अन्धकार मेटाउने) को जिम्मा लिएका छन्। यो सानो र ठूलो, क्षणिक र अनन्त बीचको सङ्घर्षले आशाको दार्शनिक आयामलाई मूर्त रूप दिन्छ, जसले पाठकलाई साधारण दृश्यभन्दा गहिरो चिन्तनमा डोऱ्याउँछ। त्यसैगरी, ‘साइलेन्ट फोर्सेस’ मा भोकको आगोलाई बिरालोको मौन तर हिंस्रक हेराइमार्फत व्यक्त गर्नु उनको प्रतीकात्मक चेतनाको परिपक्वताको प्रमाण हो। यहाँ बिरालो केवल दमन र विद्रोहको स्थिर प्रतीक मात्र होइन, यो एक प्रक्रियाको जीवन्त प्रतिरूप हो। कविताको सुरुमा उसको “उदासीपूर्ण हेराइ,” त्यसपछि लामो समयको प्रतीक्षा, अनि अन्न खाएर तृप्त भएपछि “नाली छेउको सागपात नाघेर” जानु- यो सम्पूर्ण क्रमले एक मनोवैज्ञानिक दबाबको निर्माण, विस्फोट र त्यसपछिको शान्तिको अवस्थालाई सफलतापूर्वक चित्रण गर्छ। कविले यहाँ विद्रोहको घोषणा गर्दैनन्, बरु त्यसको प्रक्रियालाई नै देखाउँछन्। ‘फ्रेस अर्थ’ मा समयले पारेका प्रभाव (चाउरी, फुलेको कपाल) लाई घृणाको सट्टा “सपनाको गुँड” को रूपमा स्वीकार्नुले उनको प्रेम-दृष्टिमा रहेको परिपक्वता र सकारात्मकतालाई उजागर गर्छ। तर, यसको आलोचनात्मक विश्लेषण गर्दा, यही कवितामा “समयको निर्दयी तरबारले डामेको” भन्ने वाक्यांश पनि छ। यी दुई बिम्बहरू (सपनाको गुँड र निर्दयी तरबार) को सह-अस्तित्वले एक रोचक वैचारिक तनाव सिर्जना गर्छ। कविले यहाँ यथार्थको कठोरतालाई स्वीकार गर्दै त्यसैभित्रबाट सौन्दर्य र सपनाको सम्भावना खोज्ने एक सचेत प्रयास गरेका छन्। यो केवल सकारात्मकता होइन, यो कठोर यथार्थमाथि मानवीय इच्छाशक्तिको विजय स्थापना गर्ने एक काव्यात्मक प्रयत्न हो। यद्यपि, उनको बिम्ब-निर्माणको यो शक्ति कहिलेकाहीँ परम्परागत स्वच्छन्दतावादी भावुकताको नजिक पुग्दा जोखिमपूर्ण देखिन्छ। “माटोको जस्तो सुगन्ध” वा “तिर्खाएका ओठ” जस्ता बिम्बहरू शक्तिशाली हुँदाहुँदै पनि काव्य-परम्परामा यति धेरै प्रयोग भइसकेका छन् कि यिनले एक प्रकारको ‘काव्यात्मक सर्टह्यान्ड’को रूप लिने खतरा रहन्छ। यस्ता स्थापित बिम्बहरूले पाठकमा तुरुन्तै अपेक्षित भाव जगाउँछन्, तर के यिनले पाठकलाई नयाँ र मौलिक अनुभव प्रदान गर्छन्? यो एक गम्भीर प्रश्न हो। सिग्देलको सफलता केमा छ भने, उनले यी परिचित बिम्बहरूलाई एक नौलो सन्दर्भमा राखेर तिनलाई क्लिसे हुनबाट जोगाएका छन्। जस्तै, ‘पेल स्याडोज…’ मा “खोलिन बाँकी रक्सीको सुराही” को अतृप्तिको सन्दर्भले “तिर्खाएका ओठ” को बिम्बलाई पुनर्जीवित गर्छ। तर, यो सन्तुलन कायम राख्नु एक कविका लागि सधैं एक चुनौती रहन्छ।

विश्लेषणात्मक कोण: वैचारिक आग्रह र संरचनागत चुनौती

सिग्देल केवल भावनाका कवि होइनन्, विचारका पनि हुन्। उनका ‘डिस्इन्टिग्रेसन’, ‘लिभिङ माइसेल्फ’ र ‘एक्साइल’ जस्ता कविताहरूले अस्तित्ववादी र सामाजिक-राजनीतिक प्रश्नहरूलाई गहन रूपमा उठाएका छन्। ‘डिस्इन्टिग्रेसन’ मा आधुनिक मानिसको खण्डित चेतनाको अभिव्यक्ति सशक्त छ, जहाँ कवि “पूर्ण भएको भ्रममा हिँड्दै, टुक्रिँदै र विघटित हुँदै” जान्छन्। यो आधुनिक जीवनको विसङ्गतिमाथिको एक तीखो टिप्पणी हो। त्यसैगरी, ‘एन एन्सियन्ट फायर’ मा “ज्ञानको आगोले अधिकारको भोकलाई तिखार्छ। अधिकारको भोकले विद्रोहलाई उक्साउँछ” जस्ता पङ्क्तिहरूले उनको वैचारिक स्पष्टता र राजनीतिक चेतनालाई प्रष्ट्याउँछन्। यी कविताहरूले सिग्देललाई एक चिन्तनशील स्रष्टाको रूपमा उभ्याउँछन्। यद्यपि, एक विश्लेषकको दृष्टिबाट हेर्दा, केही कविताहरूमा उनको यो वैचारिक आग्रह यति प्रबल देखिन्छ कि त्यसले कविताको कलात्मक सौन्दर्यलाई छायामा पारेको हो कि भन्ने महसुस हुन्छ। ‘फसाड’ कवितामा रङहरूको व्याख्या एकदमै प्रत्यक्ष छ: “गाढा रातो रङ… मजदुरको रगत हुन सक्छ,” “फिक्का नीलो रङ… किसानको पसिना हो।” यहाँ कविले बिम्बको अर्थ आफैँ खोलिदिएका छन्। यसले कवितालाई एक वैचारिक घोषणापत्रको नजिक पुऱ्याउँछ। फ्रान्सेली प्रतीकवादी कवि स्टेफान मालार्मेको प्रसिद्ध भनाइ यहाँ सान्दर्भिक हुन्छ: “कुनै वस्तुलाई नाम दिनु भनेको त्यसको तीन-चौथाइ आनन्दलाई नष्ट गर्नु हो… त्यसलाई सङ्केत गर्नु, त्यो पो हो सपना।” जब सिग्देल आफैँ रङहरूको अर्थ बताउँछन्, पाठकको कल्पना र अन्वेषणको “सपना” वा आनन्द केही हदसम्म सीमित हुन पुग्छ। ‘एक्साइल’ मा “ईश्वर” लाई तानाशाहको रूपमा प्रस्तुत गर्नु एक साहसिक र शक्तिशाली कदम हो, तर यो बिम्बको प्रत्यक्षताले कविताको बहु-अर्थी सम्भावनालाई साँघुऱ्याउँछ कि? टी.एस. इलियटले भनेझैँ, कविताले भावनालाई प्रत्यक्ष व्यक्त गर्ने होइन, बरु त्यसका लागि एक “अब्जेक्टिभ कोरिलेटिभ” (वस्तुगत सहसम्बन्ध) खोज्ने हो। अर्थात्, त्यस्ता वस्तु, स्थिति वा घटनाहरूको श्रृंखला जसले पाठकमा स्वतः त्यो भावना पैदा गरोस्। सिग्देलले ‘साइलेन्ट फोर्सेस’ मा बिरालोको प्रतीक मार्फत यो सिद्धान्तलाई सफलतापूर्वक प्रयोग गरेका छन्, जहाँ बिरालोको व्यवहारले नै दमन र विद्रोहको कथा भन्छ। तर ‘एन एन्सियन्ट फायर’ वा ‘फसाड’ मा उनी भावना वा विचारलाई वस्तुगत सहसम्बन्धमार्फत देखाउनुभन्दा सोझै घोषणा गर्नतिर लागेको देखिन्छ। यसले कविताको कलात्मक घनत्वलाई केही कमजोर बनाउँछ। संरचनागत रूपमा, सिग्देलका अधिकांश कविताहरू गद्य-लयमा संरचित छन्, जसले कहिलेकाहीँ कविता र छोटो गद्य-रचना बीचको सीमारेखालाई पातलो बनाउँछ। ‘लिभिङ माइसेल्फ’ को यो पङ्क्ति हेरौँ: “बरु, मैले दुःखलाई उठाएँ, दुई बाटोको दोबाटोमा पर्खिरहेको, काटिएका, क्षतविक्षत अंगहरूसहित, पाखुराको कुनामा।” यो वाक्य-संरचना र प्रवाह एक कथाको गद्यजस्तो सुनिन्छ, जसलाई केवल पङ्क्तिहरूमा विभाजन गरिएको छ। मुक्त छन्दको अर्थ लयको पूर्ण अभाव होइन, बरु एक आन्तरिक र सूक्ष्म लयको खोजी हो। स्यामुएल टेलर कलरिजले भनेझैँ कविता “उत्तम शब्दहरूको उत्तम क्रम” हो, र यो ‘उत्तम क्रम’ ले एक प्रकारको साङ्गीतिकता सिर्जना गर्छ। सिग्देलका केही कविताहरूमा पङ्क्ति विभाजनले लय वा अर्थमा पार्नुपर्ने जोडभन्दा पनि दृश्य-विभाजनको काम मात्र गरेको देखिन्छ। यसै सन्दर्भमा, कतिपय कविताको अन्त्यमा प्रयोग गरिएका पदलोप (‘…’ ) चिन्ह को बाहुल्यलाई पनि हेर्न सकिन्छ। ‘पेल स्याडोज एट डस्क’, ‘फ्रेस अर्थ’, ‘इन योर एब्सेन्स’ जस्ता धेरै कविताहरूमा यो चिन्हको पुनरावृत्ति भएको छ। यो चिन्हले मौनता, नभनिएको कुरा वा विचारको निरन्तरतालाई सङ्केत गर्छ। तर, यसको अत्यधिक प्रयोगले यो एक शक्तिशाली काव्य-उपकरणबाट खस्केर एक शैलीगत बानी जस्तो बन्न पुगेको छ।

विश्व-साहित्यको प्रभाव, अनुवाद र मौलिकताको खोजी

विश्व सिग्देलका कविताहरू अध्ययन गर्दा यो स्पष्ट हुन्छ कि उनी वैश्विक काव्य-परम्परासँग गहिरो संवादमा छन्। उनका कविताहरूले विभिन्न पाश्चात्य र ल्याटिन अमेरिकी काव्य-धाराहरूको प्रतिध्वनि बोकेका छन्, जसले उनको अध्ययनको विस्तार र वैश्विक चेतनालाई दर्शाउँछ। उनको प्रकृति-प्रेम स्वच्छन्दतावादी कवि वर्ड्सवर्थ र कीट्सको नजिक छ, भने विघटनको चेतना आधुनिकतावादी कवि टी.एस. इलियटसँग। तर, उनको कविता त्यतिबेला सबैभन्दा शक्तिशाली र मौलिक बन्छ, जब उनी यी विश्वव्यापी भावना र विचारहरूलाई नितान्त स्थानीय र सांस्कृतिक बिम्बको धरातलमा उभ्याउँछन्।

सिग्देलको प्रेम कविताको विश्लेषण गर्दा पाब्लो नेरुदाको प्रभाव र संवादलाई नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन। नेरुदाले जस्तै, सिग्देलले पनि प्रेमलाई दैहिक र प्राकृतिक बिम्बहरूसँग जोडेर प्रस्तुत गर्छन्। नेरुदा आफ्नो प्रसिद्ध “सोनेट १७” मा लेख्छन्, “म तिमीलाई त्यसरी प्रेम गर्छु जसरी अन्धकारमा लुकेका केही फूलहरूलाई प्रेम गरिन्छ,” जहाँ प्रेम एक रहस्यमय र भित्री कुरा हो। सिग्देलको ‘पेल स्याडोज एट डस्क’ मा पनि प्रेमीले प्रेमिकाको “माटोको जस्तो सुगन्ध” पछ्याउनु र उसको आँखामा “साँझको धमिलोपना” देख्नुले प्रेमलाई यस्तै इन्द्रियग्राह्य र प्राकृतिक अनुभवको रूपमा चित्रण गर्छ। नेरुदा आफ्नो प्रेम कवितामा प्रेमिकाको शरीरलाई पृथ्वी, पहाड र नदीसँग तुलना गर्छन्। सिग्देलले पनि ‘फ्रेस अर्थ’ मा प्रेमिकाको शरीर र समयको चिह्नलाई “ताजा माटो” को सुगन्ध र “सपनाको गुँड” सँग जोडेर उस्तै खालको काव्यिक शैली अपनाएका छन्।

तर, यहाँ भिन्नता पनि स्पष्ट छ। नेरुदाको प्रेम-दृष्टि प्रायः सार्वभौमिक र ब्रह्माण्डीय हुन्छ, जहाँ व्यक्तिगत प्रेमले एक विराट रूप लिन्छ। सिग्देलको प्रेम भने स्थानीय र सांस्कृतिक विशिष्टताहरूमा बढी जेलिएको छ। ‘फ्रेस अर्थ’ मा “सिन्दूर” को प्रयोग वा ‘सङ अफ द विडो’ मा “रातो रङ सेतोमा बदलियो” भन्ने पङ्क्तिले उनको कवितालाई यस्तो सांस्कृतिक विशिष्टता प्रदान गर्छ, जुन नेरुदाको विश्वव्यापी प्रेम-दृष्टिमा पाइँदैन। यसले सिग्देलको काव्य-स्वरलाई अरूभन्दा अलग र मौलिक बनाउँछ। यसरी, उनको मौलिकता पाश्चात्य वा ल्याटिन अमेरिकी काव्य-सिद्धान्तहरूको अनुकरणमा होइन, बरु तिनलाई आफ्नै सांस्कृतिक र सामाजिक यथार्थको कसीमा परीक्षण गरेर नयाँ अर्थ प्रदान गर्नुमा निहित छ।

यही मौलिकता र सांस्कृतिक विशिष्टतालाई अर्को भाषामा सार्नु अनुवादको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। स्टर्मी हजारिकाको अङ्ग्रेजी अनुवादले सिग्देलका बिम्ब र भावनाको केन्द्रीय मर्मलाई सफलतापूर्वक समातेको छ, जसले गर्दा कविताको पहुँच फराकिलो भएको छ। तर, “सिन्दूर” वा “विधवा” को सांस्कृतिक गहिराइलाई एक फुटनोटले व्याख्या मात्र गर्न सक्छ, त्यसको सम्पूर्ण संवेदनात्मक वजनलाई बोक्न सक्दैन। अनुवादमा मूल कविताको साङ्गीतिकता र लय गुम्नु स्वाभाविक हो, तर हजारिकाले अर्थको स्पष्टतालाई प्राथमिकता दिएर एक सहज र पठनीय अङ्ग्रेजी संस्करण तयार गरेकी छिन्। यो अनुवादले सिग्देलको काव्यलाई विश्व-मञ्चमा पुऱ्याउने प्रशंसनीय काम गरेको छ, तर यसले यो पनि देखाउँछ कि कविताको आत्माको केही अंश सधैँ आफ्नो मूल भाषाको माटोमा नै रहन्छ।

निष्कर्ष

निष्कर्षमा, विश्व सिग्देल नेपाली कविताको एक महत्वपूर्ण र उज्यालो हस्ताक्षर हुन्। यो सङ्ग्रह उनको काव्य-क्षमताको एक सशक्त उद्घोष हो, जसले उनको गम्भीर सम्भावनालाई यथार्थमा परिणत गरेको छ। उनको बिम्ब-चेतना प्रखर छ र उनी मानवीय संवेदनाका जटिल पत्रहरूलाई सहजै उधिन्न सक्षम छन्। उनका कविताहरू पाठकलाई सोच्न र प्रश्न गर्न मात्र होइन, गहिरो अनुभवमा डुब्न पनि उत्प्रेरित गर्छन्। उनको लेखनको सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको वैचारिक उचाइ र कलात्मक सौन्दर्यबीचको जीवन्त संवाद हो। विचारलाई कवितामा ढाल्ने यो कलालाई उनले जुन निडरताका साथ अङ्गालेका छन्, त्यसले भविष्यमा अझ परिष्कृत र शक्तिशाली सिर्जनाहरूको प्रतिज्ञा गर्छ। उनले अपनाएको गद्य-लय र संरचनागत प्रयोगहरू उनको काव्यिक अन्वेषणका साक्षी हुन्। यही अन्वेषणको यात्राले उनलाई अझ नयाँ शैलीगत उचाइमा पुऱ्याउने निश्चित छ, जसले गर्दा उनको काव्य-स्वर अझ व्यापक र प्रभावशाली बन्नेछ। सिग्देलको आगामी काव्य-यात्रालाई लिएर उत्साहित हुनु स्वाभाविक छ। यो सङ्ग्रह उनको काव्य-यात्राको एउटा महत्वपूर्ण कोसेढुङ्गा हो, तर यो उनको शिखर होइन। यो त एउटा यस्तो उज्यालो प्रस्थान बिन्दु हो, जहाँबाट नेपाली कविताले उनीसँगै अझ धेरै उचाइहरू छुने आशा राख्न सक्छ।